«ουκ εμού, αλλά του λόγου ακούσαντες σοφόν έστιν Έν πάντα είναι»


Η ηθική στον Ηράκλειτο. Αριστεία , οίησις και εκφυλισμένες προσεγγίσεις.


«εἶς ἐμοὶ μύριοι, ἐὰν ἄριστος ἦι»

«αἱρεῦνται γὰρ ἓν ἀντὶ ἁπάντων οἱ ἄριστοι, κλέος ἀέναον θνητῶν, οἱ δὲ πολλοὶ κεκόρηνται ὅκωσπερ κτήνεα»

Ο όρος κλέος  από κάποιους αποδίδεται με τη λέξη δόξα. Για τον Πλάτωνα η δόξα είναι η υποκειμενική γνώμη, μάταιη και εύθραυστη, πάνω στην οποία δε θα μπορούσε να θεμελιωθεί καμιά σοφία· γι' αυτό ο Πλάτων αντιτάσσει τους φιλοσόφους στους φιλόδοξους. Ο Χάιντεγκερ σκέφτεται ότι στο βάθος βρίσκεται η αρχική έννοια του όρου που αργότερα έχασε από την αξία της.  Όσο για την εκτίμηση της οποίας χαίρει κάποιος, πράγμα που αποκτάται από το οραθέν και το ονομασθέν, είναι το κλέος, αντιπαρατιθέμενο στη δόξα.

Και ο Χάιντεγκερ μεταφράζει ως εξής το απόσπασμα:

 “Υπάρχει ένα πράγμα που οι άριστοι διαλέγουν αντί όλων των άλλων: το Κλέος που παραμένει διαρκώς απέναντι σε ό,τι πεθαίνει· όμως οι πολλοί χορταίνουν σαν τα κτήνη” 


«τήν τε οἴησιν ἱερὴν νοῦσον ἔλεγε»

Ιερή νόσος ονομάζονταν στην αρχαία ελλάδα η επιληψία. Ο Ηράκλειτος λοιπόν θεωρούσε την έπαρση αντίστοιχη με την επιληψία.

«ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν.»

Την ύβριν (έννοια σχετική με  την υπεροψία) πρέπει κανείς να την σβήνει περισσότερο από την πυρκαγιά.

«Ἡράκλειτος ἔλεγε τὴν οἴησιν προκοπῆς ἐγκοπὴν.»

Ο Ηράκλειτος έλεγε πως η έπαρση είναι εμπόδιο στην προκοπή


«Αιέν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων, μηδέ γένος πατέρων αισχυνέμεν». 

(Να είσαι πάντα άριστος και να υπερέχεις από τους άλλους και να μην ντροπιάζεις τη γενιά των προγόνων σου, Ομήρου Ιλιάς Ζ 208)

H αριστεία αποτελούσε θεμέλιο λίθο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού όπως και όλων των Iνδοευρωπαϊκών λαών.

Η αυθεντική έννοια της αριστείας εκτοπίστηκε με την επικράτηση του  Ιουδαιοχριστιανισμού στην Ευρώπη που υποκατέστησε την Αριστεία με την χρηστότητα, δηλαδή την συμφωνία της ζωής του ατόμου με τους κανόνες της Ιουδαιοχριστιανικής ηθικής. Ο Δαβίδ ζητούσε από τον Θεό  τρία πράγματα, «χρηστότητα καί παιδείαν καί γνώσιν» (Ψαλμ. 118, 66)   Στον  Ιουδαιοχριστιανισμό για παράδειγμα μέγιστος βαθμός αριστείας  είναι η έννοια της "Αγιοσύνης" (όταν κάποιος Χριστιανός επιτρέπει να τον σφάζουν π.χ. μουσουλμάνοι χωρίς να προβάλλει καμιά αντίσταση επειδή αρνείται να απαρνηθεί την Πίστη του)  ή της "Οσιότητος" (π.χ. ο Μοναχός Παϊσιος η Πάπας Ιωάννης Παύλος). Το πρότυπο αυτό αριστείας όμως δεν έχει απολύτως καμία σχέση με το αρχαιοελληνικό.

Ο σύγχρονος αστικός δυτικός "ελευθερετοκτονισμός"  (που έχει την Ιουδαιοχριστιανική Βίβλο και την Εβραϊκή Καμπαλά ως θεμέλιο της διδασκαλίας του ενώ κάποιες στοές χρησιμοποιούν  μαζί με την Βίβλο και το Κοράνι και την Τορά) έχει ασκήσει επίσης σημαντική επίδραση πάνω στην αντίληψη περί ηθικής και αριστείας στις χώρες τις Δύσεως. Αντιλαμβάνεται ως "αριστεία" την χρηστότητα με βάση μια οικουμενική "τεκτονική" ηθική, συνδυασμένη επίσης με την επιτυχία κάποιας σταδιοδρομίας (επαγγελματικής, πολιτικής, καλλιτεχνικής , φιλανθρωπικής κλπ).Τα κριτήρια αυτής της επιτυχίας έχουν γίνει πλέον πλήρως συνυφασμένα με το σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο υπερεθνικό καπιταλιστικό σύστημα και τις σύγχρονες αστικές "αξίες" του χρήματος και της αγοράς, "αξίες" που όμως  δεν έχουν ουδεμία σχέση με τις αυθεντικές παραδόσεις των οποίων ισχυρίζονται ότι αποτελούν συνεχιστές.

Υπήρξαν επίσης διάφορα εσωτερικά τάγματα , εταιρείες , ινστιτούτα και "αδελφότητες" με αναφορές σε διαφορετικές προσεγγίσεις του Χριστιανισμού (περισσότερο σχετικές με το πνεύμα  της Ιπποσύνης, των Σταυροφοριών κλπ  ) όμως η επίδραση της αστικής οπτικής των "αξιών" του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού υπήρξε καταλυτική πάνω στους  σύγχρονους αυτοαποκαλούμενους ως "διαδόχους" τους , οδηγώντας τους σε συνεχή προοδευτική μετάλλαξη  τους και ενσωμάτωση τους στις "αξίες" του χρήματος.  Κυρίαρχη μάλιστα είναι η μετατροπή των παραδόσεων που διδάσκουν σε φθηνό , παγκόσμιο εμπορεύσιμο προϊόν , συχνά μάλιστα χαμηλοτάτου η χυδαίου επιπέδου, που συχνά προσφέρεται μάλιστα ακόμα και προς τους ηθικά χειρότερους  των χειρότερων με τον ισχυρισμό ότι αυτό τάχα συμβάλει στην "αλχημική" απότομη μετάλλαξη τους και την μετατροπή τους σε αρίστους και ηθικούς.

 Αντί για μια αυθεντική "αλχημική" μετάλλαξη "σε χρυσό", στις εκφυλισμένες και αλλοιωμένες από τον αστικό τρόπο σκέψεως "εσωτερικές " ομάδες και σχολές , το αποτέλεσμα που προκύπτει συχνά είναι μονάχα μια ατομική  και ομαδική εγωιστική φαντασίωση περί "αριστείας" που διέπεται από εγωισμό και έπαρση. Ισχυρίζονται ότι η "αλχημική" τους μετάλλαξη "σε χρυσό" έχει επιτευχθεί ενώ η ηθική των ανθρώπων αυτών συχνά δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά και το μόνο που έχουν πραγματικά διδαχθεί είναι χιλιάδες επιφανειακές και ιστορικές πληροφορίες σχετικές την φιλοσοφία , τον εσωτερισμό  και κάποιες παραδόσεις. Οι πληροφορίες αυτές (και όχι γνώσεις)  επιπέδου παιχνιδιού "trivial pursuit"  τους βοηθούν να καμουφλάρονται πίσω από μια νέα εξωτερική μάσκα , η οποία τους παρουσιάζει ως αναγεννημένους πλέον ανθρώπους που κατάφεραν τελικά να ανακαλύψουν τον ανώτερο εαυτό τους και να γίνουν "άριστοι" με ένα νέο τρόπο ζωής πολύ ανώτερο και πολύ πιο ηθικό από τους γύρω τους και από αυτόν που και οι ίδιοι είχαν στο παρελθόν τους.

Η  ανάλυση του θέματος διαφόρων εκφυλισμένων σύγχρονων αστικών "εσωτερικών" σχολών , ινστιτούτων , εταιρειών κ.λ.π. ξεφεύγει από τα πλαίσια αυτού του άρθρου,  όμως πρέπει να τονίσουμε τουλάχιστον ότι η πνευματική αναγέννηση του ανθρώπου και η αυθεντική εσωτερική Γνώση είναι κάτι πολύ βαθύτερο από την συλλογή και δημόσια παρουσίαση ιστορικών πληροφοριών και την επιφανειακή κατανόηση και μελέτη κειμένων σχετικών με τις παραδόσεις και η αυθεντική Ηθική είναι κάτι πολύ διαφορετικό από την εμμονή με την ηθικολογία και  οι παραδοσιακές αξίες σε οποιαδήποτε αυθεντική προσέγγιση τους  ως βίωμα είναι τελείως ασύμβατες με τον "εσωτερικό" ...αστισμό. Ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται    για τον εσωτερισμό και τις παραδόσεις προτρέπεται να αναζητήσει  τις αυθεντικές προσεγγίσεις αντί για  κύκλους που αναφέρονται στις παραδόσεις  μονάχα ως υλικό αναφοράς και εγκυκλοπαιδικών γνώσεων και ως βίωμα και πρότυπο τους είναι ο σύγχρονος  ("ηθικός") αστικός "πανανθρώπινος" καπιταλιστικός τρόπος  ζωής .

Έχοντας αληθινό  και ειλικρινή σεβασμό απέναντι στις διαφορετικές προσεγγίσεις της ηθικής, της χρηστότητας και του ηθικού βίου που προέρχονται από διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις διαφορετικών  μεταξύ τους λαών , φυλών και εθνοτήτων και από διάφορες εσωτερικές παραδόσεις οφείλουμε επίσης να αναγνωρίσουμε ότι η αυθεντική σημασία της Αριστείας  στον Αρχαιοελληνικό πολιτισμό είναι  κάτι ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟ τόσο από την παραδοσιακή αντίληψη του Ιουδαϊσμού, του Ιουδαιοχριστιανισμού και του Ισλάμ και κάτι ΠΟΛΥ ΒΑΘΥΤΕΡΟ από τις σύγχρονες αστικές θεωρήσεις που προάγουν το συνδυασμό μιας επιτυχημένης αστικής επαγγελματικής σταδιοδρομίας με κάποιο ηθικό προτύπο χρηστότητας και ένα "ηθικό" βίο που να συμβαδίζει με το πρότυπο αυτό.

Άτομα χωρίς καμία πρότερη γνώση και κατανόηση επί των παραδόσεων που παρασύρονται από τέτοιες "εσωτερικές" ομάδες καταλήγουν μέσα από την διδασκαλία της παγκοσμιοποιημένης αστικής εκδοχής μιας επιφανειακής προσεγγίσεως του ο,τιδήποτε  (από Ορφισμό και Πυθαγόρειους, Πλατωνισμό , προσωκρατική φιλοσοφία , Ερμητισμό, μέχρι Εσωτερικό Χριστιανισμό, Γιόγκα,  Ζεν, Ταό , Καμπάλα  κλπ) να γίνονται φορείς (και κατόπιν μεταδότες) μιας τεχνητά κατασκευασμένης "πανανθρώπινης" ηθικής , φιλοσοφίας  και "παραδόσεων" του "παγκόσμιου ανθρώπου" ,που  έχει μεγάλες διαφορές από το αυθεντικό περιεχόμενο των παραδόσεων και των φιλοσοφιών για τις οποίες μιλούν.

Οποιαδήποτε "πανανθρώπινη" και "συμπαντική" αντίληψη της ηθικής είναι πραγματικά πανανθρώπινη και συμπαντική μονάχα όταν μελετά και σέβεται τις διαφορές και δεν προσπαθεί να να ισοπεδώσει διαφορετικές μεταξύ τους παραδόσεις βάζοντας τες στην κλίνη του Προκρούστη και διαστρεβλώνοντας τες ( και τελικά καταστρέφοντας τες) , ώστε να τις κάνει να φαίνονται όσο γίνεται περισσότερο "ίδιες" μεταξύ τους  με σκοπό υποτίθεται να "φέρει τους λαούς πιο κοντά" και να αντιμετωπιστεί έτσι... "ο ρατσισμός και η ξενοφοβία", η για να πραγματωθεί το οποιοδήποτε "όραμα" για "μια παγκόσμια κοινότητα ανθρώπων της οποίας θα ηγούνται πεφωτισμένοι, χωρίς εθνικές, φυλετικές, θρησκευτικές διακρίσεις".


Ταυτόχρονα στην Δύση υπήρξε και υπάρχει τεράστια πολιτιστική επιρροή από τα ρεύματα του μπολσεβικισμού και  του αναρχισμού, τα οποία έθεσαν και το πολιτιστικό υπόβαθρο της σύγχρονης μεταμοντέρνας αριστεράς, με μια θεώρηση ότι η αριστεία πρωτίστως οφείλεται  σε ταξικής καταγωγής πλεονεκτήματα ή στην κατοχή κεφαλαίου, και όχι σε πνευματικής   , ηθικής και βιωματικής φύσεως αρετές, και συχνά να παρουσιάζεται ως κάτι αρνητικό, που πρέπει να  καταστραφεί και να ισοπεδωθεί, ώστε "να καταργηθούν οι διακρίσεις και να γίνουν όλοι ίσοι."

 Σημαντικότατη όμως είναι και η ικανότητα διακρίσεως ανάμεσα στην Αριστεία και την Οίησιν, η οποία στην σύγχρονη εποχή , αυτήν που βασιλεύει ο Εγωισμός που αποτελεί το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της.

Στην εποχή του Εγωισμού   καταλήξαμε όταν κάποιος αναφέρεται συχνά  στην Αριστεία, δυστυχώς σπάνια συμβαίνει να είναι και φορέας της , ενώ συνήθως χαρακτηρίζεται μονάχα από Οίηση.

Το να επιδιώκει κανείς συνεχώς να βελτιώνεται και να προσεγγίζει όσο τον δυνατόν την Αριστεία είναι ουσιαστικό στοιχείο  της Αρετής. Όμως το να αυτοχαρακτηρίζεται και να αυτοπροβάλλεται ως Άριστος κάποιος που δεν  έχει κάποια αυθεντικά στοιχεία ανωτερότητας σε σχέση με το περιβάλλον του και να κατασκευάζει τεχνητά την ανωτερότητα του με   το να τονίζει συνεχώς την κατωτερότητα των άλλων σε διάφορους τομείς (όπως ηθική, επαγγελματική σταδιοδρομία κλπ ) σε σχέση με τον εαυτό του, αποτελεί Οίηση , είναι το αντίθετο της πραγματικής Αριστείας και της Αρετής .

Στην σύγχρονη ψυχολογία μπορούμε να βρούμε διάφορα εργαλεία εύκολης και άμεσης διακρίσεως (ακόμη και από τους πιο αδαείς) ανάμεσα  στην αυθεντική Αριστεία και την εγωιστική Οίηση.

Διαγνωστικά κριτήρια για την Οίησιν

Έχει μια μεγαλειώδη αίσθηση για τη σημαντικότητα του εαυτού του (π.χ., υπερβάλλει τα επιτεύγματα και τα ταλέντα του, προσδοκά να αναγνωρίζεται ως ανώτερος χωρίς όμως να έχει να επιδείξει και  ανάλογα επιτεύγματα που να τεκμηριώνουν αντικειμενικά τους ισχυρισμούς του).
Είναι συνεχώς απασχολημένος με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, λάμψης, ομορφιάς, ή ιδανικής αγάπης.
Απαιτεί συνεχώς προσοχή και υπερβολικό θαυμασμό.
Έχει παράλογες απαιτήσεις για ιδιαίτερα ευνοϊκή μεταχείριση ή αυτόματη συμμόρφωση με τις προσδοκίες του.
Εκμεταλλεύεται τους άλλους για να επιτύχει τους δικούς του σκοπούς.
Του λείπει η ενσυναίσθηση: είναι απρόθυμος να αναγνωρίσει ή να ταυτοποιήσει τα συναισθήματα και τις ανάγκες των άλλων.
Συχνά ζηλεύει τους άλλους ή πιστεύει ότι οι άλλοι τον ζηλεύουν.
Δείχνει αλαζονικός, με υπεροπτική συμπεριφορά ή στάση.


Ψυχολογικά στοιχεία απαραίτητα για την Αυθεντική Αριστεία (λείπουν από τα  άτομα με Οίηση)

Σεμνότητα
Σεβασμός
Συνεργασία
Ευγένεια
Ανιδιοτελής αλληλεγγύη
Αυθεντικότητα